Był ikoną kina, został "ubeckim kapusiem". Tragiczna historia ulubieńca widzów w PRL

Był uosobieniem elegancji, ikoną Polskiej Szkoły Filmowej i ulubieńcem najpiękniejszych kobiet PRL-u. Kiedy w kultowej scenie "Popiołu i diamentu" zapalał z Cybulskim kieliszki spirytusu, nikt nie przypuszczał, że ten sam człowiek skończy jako wyrzutek, ścigany przez własne demony. Historia Adama Pawlikowskiego to gotowy scenariusz na film, w którym blask fleszy miesza się z mrokiem warszawskich kanałów i szpitala psychiatrycznego.

Ikona z przypadku i wirtuoz okaryny

Adam Pawlikowski, dla przyjaciół "Duduś", do kina trafił... przez przypadek. Choć dziś trudno wyobrazić sobie polską kinematografię bez jego posągowej sylwetki, on sam nie czuł się aktorem. Był muzykologiem i cenionym krytykiem, a na plan "Kanału" Andrzeja Wajdy trafił tylko dlatego, że jako jedyny w Warszawie potrafił grać na okarynie.

Wajda natychmiast dostrzegł w nim to "coś" – magnetyzm, którego nie dało się nauczyć w żadnej szkole aktorskiej. To on stał się idealnym kontrapunktem dla rozedrganego Zbigniewa Cybulskiego. Razem tworzyli duet, który elektryzował nie tylko Polskę, ale i świat. Szeptano nawet o wielkiej karierze w Argentynie, gdzie Pawlikowski miał zagrać Adolfa Eichmanna w filmie reżyserowanym przez Andrzeja Munka. Śmierć reżysera te plany brutalnie przekreśliła.

Redakcja poleca

Rola w "Janosiku" była jej szansą, ale i tragedią. Przez nią musiała wyjechać z Polski

Donosiła bezpiece i wielbiła tyrana. Mroczne oblicze legendy polskiego kina

"Zioła przynoszą mi ulgę" – dandys na pustym baku

Życie "Dudusia" w powojennej Warszawie było paradoksem. Leopold Tyrmand pisał o nim w swoim „Dzienniku 1954” jako o jednym z ostatnich "niezaszeregowanych". Pawlikowski był postacią z innego świata:

• Chadzał po Nowym Świecie z "Procesem" Kafki pod pachą.
• Recytował literaturę z pamięci przypadkowym przechodniom.
• Mimo ogromnej popularności, często nie miał grosza przy duszy.

Kiedy konduktor w kolejce zapytał go, jaka ulga przysługuje mu przy zakupie biletu, Pawlikowski odpowiedział z kamienną twarzą: "Proszę pana, zioła przynoszą mi ulgę". Ten dystans i inteligencja sprawiały, że salony go kochały. "Władza jest tam, gdzie piękne kobiety" – zwykł mawiać, a kobiety rzeczywiście go uwielbiały.

Grzech, którego środowisko nie wybaczyło

Wszystko pękło w 1967 roku. To wtedy Pawlikowski popełnił "towarzyskie samobójstwo". Zgodził się zeznawać jako świadek oskarżenia w procesie Janusza Szpotańskiego, autora satyry "Cisi i gęgacze", która doprowadziła Władysława Gomułkę do furii.

Podczas gdy inni literaci kluczyli i unikali obciążania kolegi, Pawlikowski potwierdził, że Szpotański czytał swoje utwory na spotkaniach. Wyrok: trzy lata więzienia. Dla środowiska artystycznego werdykt był jeden: Pawlikowski to kapuś.

Z dnia na dzień ikona stała się pariasem. Dawni przyjaciele przechodzili na drugą stronę ulicy. W kawiarniach nikt nie dosiadał się do jego stolika. Telefon przestał dzwonić z propozycjami ról. "Duduś" został sam ze swoimi myślami, które stawały się coraz mroczniejsze.

Redakcja poleca

Hitchcock chciał ciszy, a on stworzył muzykę, która przeraża do dziś. "Geniusz grozy"

Aktor z przypadku, ikona kina. 102 lata temu urodził się Leon Niemczyk

Samotność na ósmym piętrze

Finał życia Adama Pawlikowskiego nie przypominał filmowego kadru. Po procesie Szpotańskiego aktor znalazł się w próżni – towarzyskiej i zawodowej. Izolacja pogłębiła rozwijającą się chorobę psychiczną. Dawny bywalec salonów zaczął zmagać się z paranoją; opowiadał znajomym, że jest ścigany przez funkcjonariuszy bezpieki po dachach budynków.

Jego codzienność stała się dramatycznym balansem między szpitalem psychiatrycznym a próbami odnalezienia spokoju w religii. Szukał ratunku w codziennej spowiedzi, rozważał nawet wstąpienie do klasztoru, ale choroba okazała się silniejsza.

17 stycznia 1976 roku Adam Pawlikowski wyskoczył z okna swojego mieszkania przy ul. Nowogrodzkiej 74. Zginął na miejscu. Jego śmierć była brutalnym końcem człowieka, który nie potrafił odnaleźć się w rzeczywistości PRL-u – najpierw jako wojenny bohater, później jako celebryta, a na końcu jako ofiara systemu i własnych słabości. Zamiast legendy o "polskim Bondzie", pozostała smutna historia o tym, jak łatwo w tamtych czasach można było zostać zniszczonym przez jedną błędną decyzję i postępującą samotność.

Źródło: CHILLIZET/ PAP

Gdzie szukać pomocy w kryzysie?

Jeśli ty lub ktoś z twoich bliskich przechodzi trudny czas, zmaga się z kryzysem psychicznym lub ma myśli samobójcze, pamiętaj, że nie musisz być z tym sam. Pomoc jest bezpłatna i anonimowa:

• 116 123 – Kryzysowy Telefon Zaufania dla Dorosłych (bezpłatny, czynny codziennie w godz. 14:00–22:00).
• 22 484 88 01 – Antydepresyjny Telefon Zaufania Fundacji ITAKA (poniedziałki i czwartki w godz. 17:00–20:00).
• 116 111 – Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży (bezpłatny, czynny całą dobę).
• 22 594 91 00 – Telefon wsparcia dla osób w kryzysie psychicznym "Forum Przeciw Depresji".

W sytuacjach nagłych (zagrożenie życia): zadzwoń pod numer alarmowy 112 lub udaj się do najbliższej Izby Przyjęć szpitala psychiatrycznego.