Zanim przyszły choinki, były diduchy. Zapomniany świat Szczodrych Godów

• Jakie święto obchodzili Słowianie zanim pojawiło się Boże Narodzenie.
• Co symbolizował Diduch w słowiańskich tradycjach świątecznych.
• Dlaczego Słowianie unikali niektórych czynności podczas Szczodrych Godów.
• Jakie znaczenie miały tradycje świąteczne dla dawnych Słowian.

Zanim pojawiło się Boże Narodzenie, świętowano Szczodre Gody

Dawno temu, gdy rytm życia wyznaczały pory roku, święta wyglądały zupełnie inaczej niż dziś. Czas odmierzano położeniem słońca i księżyca oraz zmianami w przyrodzie, a każde święto miało swoje głębokie znaczenie – było momentem przejścia, zatrzymania i wspólnoty. Starsi przekazywali opowieści i mądrość, młodsi uczyli się rytuałów. Dla Słowian najważniejszymi bogami byli: Perun (bóg gromu, wojny, porządku), Weles (bóg zaświatów, magii, bydła) oraz Mokosz (bogini płodności, kobiet, ziemi), Swaróg (bóg ognia i słońca), a u plemion zachodnich Świętowit (bóg wojny i urodzaju).

Zanim zaczęliśmy świętować Boże Narodzenie, Słowianie obchodzili Szczodre Gody, święto celebrujące przesilenie zimowe, poprzedzone Szczodrym Wieczorem. Dla dawnych społeczności był to moment symbolicznego zwycięstwa światła nad ciemnością, życia nad śmiercią i zapowiedź nowego cyklu natury. Obchody Szczodrych Godów trwały nawet kilkanaście dni, były przepełnione rodzinną atmosferą i wspólną zabawą. W takim czasie domownicy opuszczali swoje codzienne zajęcia i razem przygotowywali się do obchodów. Wierzono, że zachowanie w czasie Szczodrych Godów wpływa na cały nadchodzący rok.

Gdybyśmy przenieśli się o kilka wieków wstecz, do słowiańskiej chaty, nie znaleźlibyśmy tam choinki. Zamiast niej, w honorowym miejscu ustawiano Diduch (“dziad”), czyli potężny snop pszenicy i żyta: symbol urodzaju i opieki duchów przodków. Obecność Diducha miała chronić domowników przed złem. Trzymano go w domu do Trzech Króli, a następnie rytualnie palono. Funkcję dzisiejszej choinki pełniła również podłażniczka, czyli gałązki lub czubek drzewa iglastego, który wieszano pod sufitem. Zamiast dzisiejszych prezentów, rozdawano szczodraki – specjalnie wypiekane bułeczki lub pierogi, często w kształcie zwierząt, słońca lub księżyca. Zazwyczaj dostawały je dzieci oraz kolędnicy. Symbolizowały hojność, dostatek i obfitość. Nasi przodkowie przy wigilijnym stole spędzali długie godziny. Jeśli ktoś zasnął zbyt wcześnie, był to znak, że w nowym roku będzie leniwy i przegapi coś ważnego.

Co przynosiło pecha przed świętami według Słowian?

Zarówno przed, jak i podczas Szczodrych Godów wiele czynności było zakazanych. Obowiązywał surowy zakaz przędzenia, tkania, rąbania drewna czy używania ostrych narzędzi. Wierzono bowiem, że w ten sposób można “zranić” duszę lub “ukłuć los”, co miało przynieść pecha na długie miesiące. Po Wigilii nie wolno było zabierać potraw ani okruszyn – duchy miały z nich korzystać w nocy. To, co dziś nazywamy „miejscem dla niespodziewanego gościa”, pierwotnie było przeznaczone właśnie dla dusz zmarłych.

Uczta zaczynała się o zmroku, gdy kończył się najkrótszy dzień roku. Był to moment przejścia – wejście w czas święty. Zwykle miało to miejsce 21 grudnia. Dzisiejszy zwyczaj czekania na pierwszą gwiazdkę to późniejsza, chrześcijańska interpretacja dawnych słowiańskich praktyk: pierwotnie chodziło po prostu o zajście słońca. Nasi przodkowie nie dzielili się opłatkiem, a chlebem. Zwyczaj dzielenia się opłatkiem do Polski dotarł wyjątkowo późno – najprawdopodobniej w XV wieku.

Nawet jeśli nie wierzymy w duchy czy dawne przesądy, możemy inspirować się słowiańską tradycją. Wigilia, zarówno kiedyś, jak i dziś, to najlepszy moment, by zostawić za sobą to, co dręczyło nas przez ostatnie miesiące i zacząć od nowa. Dawni Słowianie wierzyli, że noc przesilenia zimowego jest momentem przejścia między starym a nowym cyklem. Warto to wykorzystać - Wigilia sprzyja naprawianiu relacji, ale też zmianom.

Żródło: CHILLIZET/culture.pl/Wikipedia/ciekawostkihistoryczne.pl