2026 Rokiem Ossolińskiego. Co to jest Ossolineum?

Kim był Ossoliński?

Józef Maksymilian Ossoliński herbu Topór urodził się w Woli Mieleckiej. Pochodził z jednego z najznamienitszych rodów w Rzeczypospolitej. Jego ojciec był właścicielem Mielca i kilku okolicznych wiosek. Od cesarza Józefa II otrzymał godność hrabiowską, która przysługiwała również jego dzieciom.

Józef Maksymilian Ossoliński uczył się w Collegium Nobilium - elitarnej warszawskiej szkole Stanisława Konarskiego. Po jej ukończeniu wrócił w rodzinne strony, ale w 1793 r. osiadł w Wiedniu. W 1809 r. cesarz Franciszek I mianował go prefektem Biblioteki Nadwornej, a osiem lat później podpisał ustawę fundacyjną, która pozwoliła Ossolińskiemu utworzyć bibliotekę.

Ossolineum - co to?

Fundacja Zakład Narodowy im. Ossolińskich, czyli Ossolineum, powstało w 1817 roku z siedzibą we Lwowie. Finansowanie zapewniono dzięki umowie pomiędzy Józefem Maksymilianem Ossolińskim a księciem Henrykiem Lubomirskim, podpisanej w 1823 roku. Przy Bibliotece powołano Muzeum Lubomirskich.

Jak podkreślił Józef Adam Kosiński, autor monografii z 1971 r.: „Zbieractwo Ossolińskiego nie było pańską fanaberią, mającą na celu uświetnienie siedziby magnata półkami pięknie oprawionych, lecz nie używanych książek, ale dyktowała je konieczność stworzenia własnego warsztatu naukowego do prac historycznych, bibliograficznych i literackich”.

Józef Maksymilian Ossoliński zmarł 17 marca 1826 r. w Wiedniu. Po jego śmierci zbiory przewieziono do Lwowa.

W zbiorach Ossolineum znalazły się m.in.:

1. Najstarsza zachowana w całości książka w języku polskim - „Ecclesiastes” - wydrukowana w Krakowie w 1522 r.
2. Pierwszy polski przekład Biblii Jana Leopolity z 1561 r.
3. Najstarsze zachowane dzieło drukowane Jana Kochanowskiego, „Zuzanna”, wydane na przełomie 1561 i 1562 r. z zamieszczonym na końcu hymnem „Czego chcesz od nas, Panie”.
4. „Odprawa posłów greckich” z 1578 r. - pierwsza książka wydrukowana w Warszawie.
5. „Pieśni” Jana Kochanowskiego z 1586 r.
6. Drugie i trzecie wydanie dzieła Mikołaja Kopernika „De revolutionibus orbium coelestium” z 1566 i 1617 r.
7. „Theatrum Orbis Terrarum Abrahama Orteliusa” - pierwszy nowożytny atlas świata wydany w Antwerpii w 1603 roku, zawierający ręcznie kolorowane mapy.
8. Podręcznik astronomii Johannesa Keplera „Epitome astronomiae Copernicanae” z 1618 roku oraz „Dialogo” Galileusza z 1632 roku.

W roku 1878 Ossolineum uzyskało wyłączność na druk i sprzedaż podręczników szkolnych na teranie zaboru austriackiego. Nowe, stabilne źródło dochodów.

Ossolineum a II wojna światowa

Do II wojny światowej Zakład Narodowy im. Ossolińskich miał siedzibę we Lwowie i to tam znajduje się dziś ok. 70 proc. przedwojennych zbiorów. Po wojnie Ossolineum przeniesiono Wrocławia. Od kilku lat kolekcja Ossolineum licząca ok. 2 mln woluminów znów dostępna jest w Polsce - w formie cyfrowej.

Dziś w ramach Ossolineum działają:

• Biblioteka Ossolineum,
• Muzeum Książąt Lubomirskich,
• Wydawnictwo Ossolineum,
• Muzeum Pana Tadeusza.

Józef Maksymilian Ossoliński nie miał dzieci. Jego grób został zlikwidowany w połowie XIX wieku. Dzięki staraniom wiedeńskiej Polonii 17 marca 2025 r. odsłonięto tablicę pamiątkową w Wiedniu.

Redakcja poleca

Stworzył kultowe baśnie dla dzieci. Portretował w nich własną rozpacz

Był lekarzem, który pokazał, że można. Jak Chałubiński stał się królem Tatr?

Źródło: CHILLIZET/PAP Józef Krzyk