"Koniec i bomba!". Mało kto wie, że autorem tych słów wcale nie jest Gombrowicz
Witold Gombrowicz, pisząc „Ferdydurke”, utknął w martwym punkcie. Z pomocą przyszła mu... pokojówka, Aniela Brzozowska. To jej rymowanka stała się najsłynniejszym zakończeniem w polskiej literaturze. Jak do tego doszło?
- Jak Aniela Brzozowska wpłynęła na zakończenie 'Ferdydurke'?
- Co wydarzyło się podczas ostatnich etapów pisania 'Ferdydurke'?
- Dlaczego Gombrowicz docenił Anielę Brzozowską?
- Który vers stał się kultowym zakończeniem powieści 'Ferdydurke'?
Myślisz, że wielkie dzieła literatury rodzą się wyłącznie w bólach genialnych umysłów i oparach absyntu? Nic bardziej błędnego. Czasami wystarczy spóźnić się na śniadanie, by wejść w zwarcie z "Formą" i wyjść z tego starcia zwycięsko dzięki... pomocy pokojówki.
Śniadanie u Jaśniepanicza. Warszawa, rok 1937
Wyobraźmy sobie tę scenę: Warszawa, rok 1937. Witold Gombrowicz, znany niektórym jako "Jaśniepanicz", siedzi w pokoju zawalonym papierami i niedopałkami. Właśnie domyka swoją najsłynniejszą powieść – "Ferdydurke".
Tekst jest niemal gotowy. Główny bohater, Józio, został już dostatecznie "upupiony" przez profesora Pimkę i uciekł z Bolimowa z "gębą w rękach". Autorowi brakuje jednak kropki nad "i". Witold Gombrowicz, który jak nikt inny bał się nudy i literackich schematów, utknął w martwym punkcie.
Wtedy do pokoju zapukała Aniela Brzozowska-Łukasiewiczowa, wierna służąca rodziny, którą pisarz przekornie nazywał "Więc" lub "Ciemną Sługą" (z sympatii!). Przyszła go ponaglić, bo jajecznica stygła, a Jaśniepanicz znowu "bujał w obłokach".
![12 polskich książek, które "zmienią twoje życie". Gotowa lista](https://s.eurozet.pl/cbz/2025/12/11/f9f65f33/37311-120x90-2ec142607e.jpg "12 polskich książek, które "zmienią twoje życie". Gotowa lista")
"Koniec i bomba!" – rymowanka, która przeszła do historii
Gombrowicz, szukając ratunku, zwierzył się Anieli ze swojego literackiego impasu. Przeczytał jej fragment zakończenia, licząc na iskrę płynącą z ludowej prostoty. Aniela, sokołowianka z silnym charakterem, która z Gombrowiczem nieraz "darła koty", zaśmiała się mu prosto w twarz i wyrzuciła z siebie rymowankę, którą prawdopodobnie zapamiętała z dzieciństwa:
"Koniec i bomba. A kto czytał, ten trąba!"
Gombrowicz oszalał z zachwytu. Natychmiast dopisał ten dwuwiersz do epilogu. Słowa te idealnie wpisały się w groteskowy charakter "Ferdydurke" – były szelmowskim "pokazaniem języka" czytelnikowi i drwiną z oczekiwań na poważne, moralizatorskie zakończenie.
Najinteligentniejsza osoba w domu
Od tej chwili Gombrowicz nazywał Anielę najinteligentniejszą osobą w całym domu. Cenił jej autentyczność, której desperacko szukał u swoich bohaterów. Aniela nie dała się "upupić" – potrafiła odpowiedzieć pisarzowi rezolutnie, nie tracąc przy tym godności, nawet gdy Witold wykrzykiwał, że winna jest mu szacunek jako panu.
Co ciekawe, ich relacja przetrwała próbę czasu i odległości. Kiedy Gombrowicz przebywał na emigracji w Argentynie, wciąż wspominał Anielę z wielką przyjaźnią. W wywiadach otwarcie przyznawał, że to właśnie ona jest autorką słynnego finału. Nawet pisali do siebie sporadycznie listy.
Aniela "połknęła" podstawy niemieckiego i francuskiego, prowadząc dom pisarza, co imponowało Witoldowi.
Dziedzictwo sokołowianki
Zakończenie „Ferdydurke” to nie tylko żart, ale manifestacja walki z Formą. Aniela Brzozowska-Łukasiewiczowa zmarła w 1987 roku. Prawdopodobnie do końca nie zdawała sobie sprawy, że jej improwizowany rym stał się jednym z najważniejszych cytatów w historii polskiej literatury.
Więc następnym razem, gdy weźmiesz do ręki dzieło Gombrowicza, pomyśl o Anieli. Bez niej to zakończenie mogłoby być śmiertelnie poważne, a wtedy – jak pisał klasyk – wszyscy bylibyśmy "trąbami".
Źródło: Joanna Kuciel-Frydryszak, „Służące do wszystkiego”, Wydawnictwo Marginesy, 2024.
