„Ta książka sprzeciwia się władzy”. Eliza Kącka zwyciężczynią Nike Czytelników 2025

Eliza Kącka została laureatką Nike Czytelników 2025. Esej „Wczoraj byłaś na zielono” zwyciężył w czytelniczym plebiscycie „Gazety Wyborczej”. Książka Kąckiej to literacki zapis doświadczeń autorki z okresu ciąży i wychowywania córki w spektrum autyzmu. Słowo „autyzm” nie pada tu jednak ani razu. Już od pierwszych stron narratorka zastrzega, że w tekście będzie unikać przywoływania terminów medycznych: „Nie będę cytować rozpoznań, bo ta książka sprzeciwia się władzy. Również władzy diagnoz. Diagnoza to zasieki ochronne i klincz, poduszka i kaganiec”.

„Wczoraj byłaś zła na zielono” uznana za książkę roku

Mała dziewczynka – książkowa Ruda – od początku zdradza oznaki silnego indywidualizmu, co matkę cieszy, ale od pewnego momentu również niepokoi. Dziewczynka ma swój świat, ale trudno do niego przeniknąć, zrozumieć go. Mówić zaczyna późno, a jej pierwszym słowem jest nie „mama”, tylko przysłówek „tam”. Matka po czasie widzi w tym symbol dystansu między dzieckiem a światem, który w miarę rozwoju dziewczynki narasta.

Słowa Rudej są jak „gesty wykonywane z odwróconą twarzą, spuszczonymi oczami”. „Goniąc jej krótkie, zwięzłe, z rzadka wypowiedziane formuły, co i rusz wpadałam do króliczej nory” – wspomina narratorka. Ruda tworzy swój własny język, niekoniecznie zgodny z zasadami gramatyki i logiki. Jest duchowo samowystarczalna, jej potrzeba kontaktu i komunikacji z innymi ludźmi wydaje się bardzo ograniczona – co dla matki bywa bolesne. Jednocześnie dziewczynka ma niezwykłe zdolności, na przykład synestezji – brzmienie słów, a także stany emocjonalne innych ludzi, wywołują w niej wrażenia barw, do czego odnosi się tytuł książki.

Ruda – dziewczynka, która wymyka się schematom 

Bohaterka książki wymyka się ustalonym porządkom. Ruda już od pierwszych miesięcy życia zachowuje się inaczej niż dzieci w jej wieku. Łatwo ulega przebodźcowaniu, a zmiany w otoczeniu są dla niej przyczyną dramatów i rozpaczy. Uspokaja ją rytmiczny ruch, co matkę skazuje na godziny kołysania i pchania wózka w odosobnieniu. Widywano więc w swoim czasie Elizę Kącką – literaturoznawczynię, pisarkę, krytyczkę literacką – jak całymi godzinami biega po zasypanym śniegiem lesie z wózkiem, a na widok przechodniów kryje się w przydrożnych zaspach.

Problemem dla Rudej staną się dla niej również kontakty z rówieśnikami. Wykluczenie, a nawet przemoc – w reakcji na odrzucenie dziewczynka izoluje się jeszcze bardziej, aż na kilka tygodni całkowicie przestaje mówić. Czas spędza w swoim towarzystwie, w pokoju z zasłoniętymi oknami, zapełniając setki kartek niezrozumiałymi malunkami. Leczenie nic nie daje, a lekarze doradzają cierpliwość i uszanowanie wzniesionej przez dziecko bariery komunikacyjnej. Tyle że bezradne czekanie jest bardzo trudne. 

Proza Elizy Kąckiej oswaja z innością 

Czasem uchyla się zasłona i można zobaczyć fragmenty rzeczywistości, w której żyje Ruda. Matka odkryła, że w jej pokoju mieści się Kraina Moroufków i czasem przez uchylone drzwi można podejrzeć inscenizowane przez Rudą zabawy. Osobną opowieścią są zmagania Rudej i jej matki z systemem szkolnym, który zamiast pomagać w integracji, czyni ją jeszcze trudniejszą. Ta historia ma jednak coś w rodzaju dobrego zakończenia – Ruda w tym roku zdała maturę i zamierza kontynuować edukację.

Historia Rudej i jej mamy pokazuje, że czasem nawet najbliżsi sobie ludzie muszą nauczyć się żyć z barierą komunikacyjną, pogodzić się z faktem, że zrozumienie nigdy nie będzie pełne i osiągane bez wysiłku. Ale taka relacja też jest cenna. „Jej sposób myślenia dał mi dowód istnienia innego świata. Niejednorodnego, żywego, nicującego nasze kategorie. Baśń może być do niego wehikułem. Nie do świata królewien, świniopasów i smoków, jak myślałam w dzieciństwie. Do świata wyzwalającego słowa, pojęcia i rzeczy z reguł oswojonej grawitacji” – pisze Kącka.

Gala rozdania Nike odbędzie się 5 października o 20:30. Wydarzenie transmitować będzie Telewizja Polska. 

Źródło: CHILLIZET / PAP