Odłożenie łyżki wróżyło śmierć, a po kolacji nie sprzątano. Tak wyglądała Wigilia w dawnej Polsce

Święta, jakie dziś znamy, są owocem obyczajowej ewolucji. Tradycje i zwyczaje, choć wywodziły się z jednego rdzenia, zmieniały się na przestrzeni lat. Część z nich wywodziła się jeszcze z czasów pogańskich - na przykład ubieranie choinki, która u Słowian była diduchem (czyli potężnym snopem pszenicy i żyta), a następnie podłaźniczką (wieszanym pod sufitem, zdobionym szczytem jodły). Wspólną tradycją starych i nowych czasów jest również Wigilia, która już u pogan traktowana była bardzo uroczyście. Wierzono, że jest ona czasem, w którym poniekąd sami przepowiadamy sobie przyszłość i to od nas zależy, czy będzie to przyszłość szczęśliwa. A to ustalały już konkretne zasady, a nawet rytuały, których należało przestrzegać.

Święta były nie tylko religią

Nasi przodkowie poważnie podchodzili do obchodów świąt - zarówno pogańskich, jak i chrześcijańskich. Przypisywano im wręcz magiczny charakter i podczas Wigilii wykonywano wiele różnych czynności, które zaklinały rzeczywistość. Wszystko to, aby wywróżyć sobie pomyślność i urodzaj na najbliższy rok.

Wigilię należało zacząć od modlitwy, którą prowadził gospodarz. Następnie dzielono się opłatkiem (koniecznie według starszeństwa), a w niektórych domach kładziono go nawet na dno talerza z potrawami. Jeśli opłatek przykleił się do danego naczynia, wróżyło to urodzaj tej rośliny, z której przygotowana była podana na nim potrawa. Dań na stole zaś powinna być nieparzysta liczba (u magnatów było jedenaście, u szlachty dziewięć, a na wsi siedem) i każdego z nich należało skosztować.

Wigilia w dawnej Polsce. Tak świętowali nasi przodkowie

Podczas jedzenia również obowiązywały zasady gwarantujące szczęście lub jego brak. Jedząc, nie można było na przykład odkładać łyżki, bo ten, kto to uczynił, mógł nie doczekać następnej Wigilii. Przy podawaniu kapusty osoby siedzące przy stole wigilijnym chwytały się za głowy, by kapusta była dorodna. Gdy serwowano kaszę jaglaną, domownicy mierzwili sobie nawzajem włosy, bo wierzono, że dzięki temu wróble nie będą siedziały w prosie. Nie należało odchodzić od wigilijnego stołu przed zakończeniem kolacji, aby żaden z domowników nie umarł i aby za rok zasiąść do niej w takim samym lub nawet większym składzie.

Po kolacji nie sprzątano stołu - i nie była to bynajmniej oznaka lenistwa. Nasi przodkowie pozostawiali resztki do rana, aby nimi mogły posilić się dusze zmarłych krewnych. W przeciwnym razie duchy można było "zranić", a na siebie ściągnąć nieszczęście.

Źródło: CHILLIZET / Muzeum Historii Polski / PAP