Dlaczego "Lot nad kukułczym gniazdem" wciąż nas hipnotyzuje? Oto najważniejszy powód

Pięćdziesiąt lat temu na amerykańskich ekranach pojawił się film, który dziś wydaje się bardziej żywy niż kiedykolwiek. "Lot nad kukułczym gniazdem" Milosa Formana — opowieść o człowieku, który śmiechem i tupetem próbuje rozbić hermetyczny system — to jedno z tych dzieł, które weszły do kultury nie tylko jako kino, ale jako doświadczenie.

Najsilniejszą energię filmu napędza zderzenie dwóch żywiołów: anarchistycznego, żywiołowego Randle'a Patricka McMurphy’ego i siostry Ratched, strażniczki porządku, która potrafi dusić każdy przejaw indywidualności z chirurgiczną precyzją. Jak zauważają filmoznawcy, ten konflikt jest osią nie tylko fabularną, ale i metaforyczną — dramatem między wolnością a systemem.

McMurphy kontra instytucja — konflikt, który stał się symbolem

Milos Forman w tej historii odnalazł coś więcej niż adaptację bestsellerowej powieści Kena Keseya. Zobaczył w niej echo własnego życia pod czeskim komunizmem: instytucję, która mówi ci, kim jesteś i czego ci nie wolno. W Ameryce lat 70. — po Watergate, po Wietnamie, w cieniu kończącej się rewolucji obyczajowej — ta wizja trafiła w nerw epoki.

Szpital psychiatryczny okazał się idealnym miniaturowym modelem społeczeństwa: miejsca, gdzie przepis chroniący jednostkę może stać się narzędziem jej złamania. McMurphy przypomina, że życie ma smak tylko wtedy, gdy się je przeżywa — co czyni go niebezpiecznym dla każdego systemu, niezależnie od szerokości geograficznej.

Redakcja poleca

5 najlepszych adaptacji prozy Stephena Kinga. Nie tylko dla kinomanów

15 filmów z motywem drogi. To najbardziej wciągające filmy podróżnicze

Jack Nicholson — aktor, który rozpala ekran

Jack Nicholson, który w tamtym czasie dopiero umacniał swoją legendę, stworzył postać niemożliwą do zapomnienia. Jego McMurphy nie tylko dominuje ekran — on nadaje rytm całemu filmowi. Krytycy w momencie premiery podkreślali, że jego energia wyciąga z partnerujących mu aktorów wszystko, co najlepsze. Dzięki temu Louise Fletcher stworzyła jedną z najbardziej niejednoznacznych antagonistek w historii kina — siostrę Mildred Ratched, a naturszczyk Will Sampson (jako wódz Bromden) i młody Brad Dourif (jako Billy Bibbit) stali się nieodłączną częścią tej filmowej wspólnoty.

Co ciekawe, Jack Nicholson do roli wniósł własny pomysł: że jego bohater żyje w przekonaniu o magnetyzmie, któremu kobiety nie potrafią się oprzeć — również siostra Ratched. To miała być jego "tragiczna wada", rys, który jeszcze bardziej komplikuje i tak wielowarstwową postać.

Film, który zdobył "Wielką Piątkę"

"Lot nad kukułczym gniazdem" okazał się nie tylko artystycznym triumfem, ale i fenomenem kulturowym. Zgarnął Oscary w pięciu najważniejszych kategoriach — wyczyn, którego przed nim dokonał jedynie klasyk Franka Capry "Ich noce".
Nicholson nie wierzył w sukces. Po latach wspominano, że nie chciał nawet iść na galę, obawiając się kolejnego rozczarowania. A jednak to właśnie wtedy odebrał pierwszego z trzech Oscarów.

Redakcja poleca

Oto lista najlepszych filmów obecnej dekady. 21 tytułów, które warto obejrzeć

12 polskich filmów, które miały ogromną szansę na Oscara. Czy je widzieliście?

Dlaczego ten film ciągle działa na widzów?

Według dr. Michała Oleszczyka, filmoznawcy z Wydziału Artes Liberales Uniwersytetu Warszawskiego, siła filmu tkwi w tym, że zestawia niezmienność systemu z żywiołowością jednostki. McMurphy może być szarlatanem, cwaniakiem, nawet błaznem — ale to właśnie tacy ludzie, nieciężcy, niepokorni, czasem nieodpowiedzialni, są solą świata.

Z kolei Błażej Hrapkowicz, krytyk filmowy, zwraca uwagę na paradoks: Nicholson jest ikoną ekspresyjności, lecz jego najciekawsze role to te, w których tę ekspresję tonował. "Lot nad kukułczym gniazdem" stoi pomiędzy — pomiędzy szaleńczą energią a zaskakującą delikatnością człowieka, który nagle odkrywa, że innych można uratować tylko własnym poświęceniem.

Film, który nie chce się zestarzeć

50 lat po premierze "Lot nad kukułczym gniazdem" pozostaje jednym z najdonioślejszych manifestów filmowego buntu. To kino, które nie tylko pyta, jak działa system — ale też, jak my sami mu ulegamy. I dlaczego zawsze warto, choćby dla chwili głośnego śmiechu, spróbować mu się przeciwstawić.

Źródło: CHILLIZET/ PAP