"Polski Orient", czyli śladami polskich Tatarów. Te dwie miejscowości musisz zobaczyć
Choć oficjalnie stanowią najmniejszą mniejszość etniczną w Polsce, ich dziedzictwo kulturowe, kulinarne i historyczne jest nieproporcjonalnie bogate. Poznaj historię i współczesność polskich Tatarów – wyjątkowej społeczności z Podlasia.
- Polscy Tatarzy to społeczność z kilkusetletnią historią w Rzeczypospolitej. Mieszkają na tych terenach ponad 600 lat
- Obecność Tatarów na Podlasiu widoczna jest w architekturze, kuchni i unikalnych zwyczajach religijnych.
- Tatarskie dziedzictwo przetrwało w imionach, potrawach i kulturze, a tatarska krew płynie w żyłach wielu znanych Polaków.
Kim są polscy Tatarzy?
Polscy Tatarzy (dawniej nazywani też Tatarami polsko-litewskimi) – według Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań z 2011 r. – to najmniejsza społeczność etniczna żyjąca w Polsce. Według oficjalnych danych liczy niespełna 2 tys. osób, choć nieoficjalnie mówi się o 23 tys. osób, deklarujących swoją przynależność do tej grupy. Jednak tatarska krew płynie w żyłach wielu Polaków (mówi się nawet o milionie osób), m.in. Justyny Steczkowskiej (piosenkarki), Michała i Piotra Żurawskich (aktorzy), Doroty Sumińskiej (lekarki weterynarii), Ewy Minge (projektantki mody), czy nieżyjących już Magdaleny Abakanowicz (słynnej rzeźbiarki), Henryka Sienkiewicza (pisarza), czy Haliny Konopackiej (lekkoatletka, pierwsza polska złota medalistka olimpijska). Przynajmniej tak wynika z informacji zawartych w Wikipedii. Niewiele osób wie, że słynny amerykański aktor – Charles Bronson – też jest polsko-litewskim Tatarem. Co prawda urodził się już Stanach Zjednoczonych, ale jego ojciec był potomkiem Lipków zamieszkałych w Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
Polscy Tatarzy – skąd się wzięli?
Tatarzy to lud turecki pochodzący z rejonów Syberii. Tworzyli oni słynne chanaty, np. mongolski, czy krymski. Słynęli ze zwinnych, szybkich oddziałów konnych, które zręcznie walczyły na stepach. Dzięki swoim umiejętnościom Tatarzy zostali wcieleni do wojsk Rzeczypospolitej Obojga Narodów i wspierali Polaków w walce z najeźdźcami.
W ramach wdzięczności za waleczność w walce ze Szwedami król Jan III Sobieski dał im po wojnie w nagrodę ogromne połacie ziemi (latyfundia ziemskie) na wschodnim Podlasiu. W ten sposób Tatarzy osiedlili się we wsiach Kruszyniany i Bohoniki, które znajdują się tuż za Puszczą Knyszyńską. Przybywając do Rzeczypospolitej, Tatarzy kultywowali swoje tradycje, kulturę i religię. Z czasem przyjmowali polskie nazwiska i tytuły szlacheckie, bowiem zezwolono im żenić się z miejscowymi kobietami (o ile przyjmą ich nazwiska). To dlatego polscy Tatarzy mają nazwiska, kończące się na -wicz, -cki lub -ski. Natomiast imiona wywodzą się z tradycji muzułmańskiej: Ismail, Dżamila, Mustafa etc.
Kruszyniany i Bohoniki – tatarskie bastiony kultury
Na wschodnim Podlasiu, zwłaszcza w miejscowościach Kruszyniany i Bohoniki, obecność polskich Tatarów jest widoczna w budynkach (meczety), w restauracjach i serwowanej tam kuchni tatarskiej, zwyczajach, imionach, a nawet w rysach twarzy. Ważnymi miejscami są też ich cmentarze, zwane mizarami.
Drewniane meczety w Kruszynianach czy Bohonikach są żywą pamiątką pokojowego współistnienia tej grupy etnicznej z innymi narodami, żyjącymi na terenie Polski. Tatarscy imamowie w wygłaszają kazania po polsku, ale modlą się w języku arabskim. Meczety, najstarsze w Polsce, można zwiedzać, są one otwarte dla wszystkich chętnych.
– Na Podlasiu Tatarzy mieszkają od 12 marca 1672 r. Początkowo mieszkało tu około 45 rodzin tatarskich, które przybyły z Wielkiego Księstwa Litewskiego. Obecnie w Kruszynianach mieszka 8 rodzin tatarskich, niektóre z nich tutaj wróciły po latach życia w mieście. To nasza ojcowizna. Pozostali mieszkańcy to prawosławni Polacy. W sumie jest tu około 35 rodzin, czyli około 100 osób – mówił Dżemil Gembicki, opiekun meczetu w Kruszynianach, i dodał: – Mamy tu we wsi zabytkowy meczet, ale i cerkiew.
Meczety, mizar – religia i rytuały
Lokalna społeczność kultywuje tradycje i zwyczaje tatarskie. Mają swoją gazetę, możliwość uczenia się języka tatarskiego. Organizują imprezy, mające przybliżać kulturę tatarską.
Tatarzy są muzułmanami, ale mają inne, unikalne zwyczaje, np.:
- Przed modlitwą stawiają w meczecie ofiarę ze słodyczy, tzw. sadokę. Mogą to być cukierki, mandarynki, własne wypieki. Po modlitwie poczęstunek jest dzielony i wspólnie spożywany.
- Do grobu ze zmarłym wkładane są zwoje z modlitwami i na cmentarzu daje się podarki (pożywienie) na wspominki po osobie zmarłej, nie patrząc na wyznanie (daje się je wszystkim bliskim i przyjaciołom, nie tylko muzułmanom).
- Na imprezach okolicznościowych kobiety i mężczyźni bawią się razem, tańczą razem, śpiewają razem.
- Kiedyś robiono inhalacje, wrzucając do ciepłej wody nie tylko zioła, ale i karteczki z modlitwami, w ten sposób wdychano nie tylko parę, ale i słowa Koranu. Teraz już się tego nie praktykuje.
Kuchnia tatarska – orient na talerzu
Będąc w Kruszynianach, warto odwiedzić nie tylko meczet, ale i cmentarz muzułmański znajdujący się w pobliskim parku. Zachęcamy też do odwiedzenia jednej z tamtejszych restauracji, gdzie można zjeść pyszne tatarskie dania, takie jak:
- czebureki,
- kołuduny tatarskie,
- trybuszok,
- pierekaczewnik,
- kartoflaniki,
- bielusz,
- katłama,
- shavla,
- pilaw,
- czak-czaki,
- buły drożdżowe.
To ostatnie danie to podstawa kuchni tatarskiej. Każda Tatarka musi umieć robić ciasto drożdżowe. To podstawa. Poza tym, kuchnia tatarska, podobnie jak muzułmańska, wyklucza jedzenie wieprzowiny, więc tutaj z mięs dostaniemy raczej jagnięcinę, baraninę, czy koźlinę.
Podlasie jest wspaniałą krainą, gdzie czas inaczej płynie. Tu nadal można doświadczyć niezwykłej gościnności, porozmawiać o wszystkim i o niczym. Panuje tu ogromna otwartość na drugiego człowieka.
Źródło: CHILLIZET
